Muốn chuyển hướng sự nghiệp, đừng bắt đầu bằng việc tìm một nghề mới

Mỗi khi ai đó nhắn cho mình rằng: “Em ơi, chị muốn chuyển hướng sự nghiệp", thì câu hỏi ngay sau đó gần như luôn là: "Theo em, thì chị nên chọn hướng nào tiếp theo?".

Nghe rất hợp lý. Nhưng nếu để ý kỹ thì đây lại là câu hỏi khiến nhiều người đi vòng lâu nhất. Bởi vì khi chưa biết mình đang đứng ở đâu thì việc hỏi mình nên đi đâu thường chỉ khiến mọi hướng đi đều có vẻ đúng.

Bởi đặt câu hỏi sai nên nhiều người dành nhiều thời gian để tìm xem nghề nào đang phát triển, học thêm kỹ năng mới hoặc trì hoãn chờ đến khi bản thân cảm thấy đủ sẵn sàng. Nhưng sau vài năm nhìn lại, điều thay đổi nhiều nhất không phải là bạn đã chuyển hướng sự nghiệp mà là danh sách những lớp học mới và những lần thử hướng lan man. Mỗi lần chuyển hướng là một lần mất thêm thời gian, tiền bạc và sự tự tin. Càng loay hoay, bạn càng mất niềm tin vào chính mình “Có lẽ vì mình yếu kém”

Sau nhiều năm đồng hành cùng học viên, mình nhận ra chuyển hướng sự nghiệp chưa bao giờ bắt đầu bằng việc chọn đúng nghề. Nó bắt đầu bằng việc xây đúng cơ chế ra quyết định. Nếu cơ chế sai thì nghề nào cuối cùng cũng trở thành lựa chọn sai. Ngược lại, khi cơ chế đúng, mỗi quyết định đều có cơ sở hơn, ít phải trả giá hơn bằng thời gian, tiền bạc và sự tự tin.

Và mình nhận ra hầu hết những người chuyển hướng thành công đều đi qua ba cơ chế giống nhau.

Cơ chế thứ nhất là nhìn lại tài sản trước khi nhìn ra cơ hội.

Có lần mình hỏi một mentee: "Nếu ngày mai nghỉ việc, chị mang được điều gì theo?".

Bạn ấy im lặng rất lâu rồi nói: "Chắc... không có gì nhiều."

Thật ra đây là câu trả lời mình nghe rất nhiều. Chúng ta thường nghĩ tài sản nghề nghiệp là chức danh, mức lương hay công ty mình đang làm. Trong khi những thứ đó phần lớn sẽ ở lại với nơi mình làm việc. Điều thật sự đi theo mình lại là những năng lực được tích lũy qua hàng nghìn giờ làm nghề.

Đó cũng là điều chị Kiều Nga - 1 mentee từng trải qua khi quyết định rời công việc quản lý nhà hàng tại Hàn Quốc. Ban đầu chị chỉ nhìn thấy một khoảng trống rất lớn vì sợ đánh mất nhiều thứ khi chuyển nghề. Nhưng khi cùng nhau nhìn lại toàn bộ hành trình làm nghề, chị nhận ra điều quý giá nhất mình mang theo không phải là kinh nghiệm quản lý một nhà hàng, mà là tư duy phục vụ các mối quan hệ khách hàng, khả năng kiểm soát chất lượng, sự tỉ mỉ và tiêu chuẩn thẩm mỹ được tích lũy suốt nhiều năm.

Chính những năng lực ấy đã có những đơn hàng sỉ hàng nghìn chiếc bánh được đặt mua dù chưa kịp xây dựng thương hiệu Bánh Bao Việt Nam tại Hàn Quốc. Rất nhiều người nghĩ mình thiếu cơ hội, nhưng thật ra họ chỉ đang chưa nhìn thấy tài sản mình đã có.

Điều đặc biệt hơn là tài sản sự nghiệp không chỉ được tạo nên bởi những năm tháng đi làm. Rất nhiều năng lực quan trọng của 1 người được hình thành từ cách sống, điều ta tò mò, trải nghiệm đã đi qua và giá trị ta kiên trì theo đuổi suốt nhiều thập kỷ. Đó là những tài sản vô hình thường bị bỏ sót khi nhìn lại sự nghiệp, nhưng lại chính là thứ tạo nên góc nhìn, câu chuyện và bản sắc rất riêng của mỗi người.

Chẳng hạn, mình có khoảng 10 năm làm trong lĩnh vực giáo dục. Nhưng điều tạo nên cách mình làm công việc này còn đến từ hơn 20 năm say mê tìm hiểu về tiềm năng con người, bắt đầu từ khi còn học lớp 5. Hành trình ấy không xuất hiện trong CV, nhưng lại là nền tảng tạo nên góc nhìn và bản sắc của mình ở hiện tại.

Cơ chế thứ hai là đóng bớt các lựa chọn để tập trung năng lượng vào 1 hướng.

Mình thấy rất nhiều người không thiếu khả năng. Ngược lại, họ có quá nhiều khả năng: Coaching cũng làm được, đào tạo cũng được, tư vấn cũng được. Kinh doanh cũng được. Hướng nào cũng có lý do để theo đuổi nên cuối cùng hướng nào cũng làm một chút.

Có một nguyên lý khá thú vị: năng lượng không tích lũy khi mình giữ thật nhiều lựa chọn, mà chỉ tích lũy khi mình đủ rõ để từ chối những lựa chọn không còn phù hợp. Nhiều người nghĩ mình đang tiến lên vì lúc nào cũng bận học, bận chuẩn bị và bận làm thêm nhiều hướng. Nhưng sau vài năm nhìn lại, thứ tích lũy nhiều nhất lại là những kế hoạch dang dở.

Chị Hải Tiến từng trải qua gần 5 năm như vậy sau khi rời ngành báo chí và truyền thông. Chị lần lượt thử bán thực phẩm, bán vé máy bay rồi mở quán phở. Mỗi lần bắt đầu đều mang theo rất nhiều hy vọng nhưng cũng đồng thời tiêu tốn thêm thời gian, tiền bạc và sự tự tin. Chỉ đến khi chị quyết định dừng việc thử mọi thứ để tập trung xây dựng duy nhất một hướng đi là Thư viện Hạnh Phúc, gần 20 năm kinh nghiệm làm báo mới thực sự được kết nối thành một sự nghiệp mới.

Hoặc ngay cả khi đã xác định được lĩnh vực mình muốn theo đuổi, nhiều người vẫn tiếp tục mắc kẹt vì muốn làm tất cả. Chẳng hạn như chị Lê Phương muốn đồng hành với trẻ em, nhưng trước mắt lại mở ra 3 hướng đều có vẻ phù hợp: can thiệp trực tiếp cho trẻ, đào tạo giáo viên và đồng hành cùng phụ huynh. Nếu không thể chốt 1 hướng, chị sẽ rơi vào trạng thái ôm đồm cả 3, để rồi chưa đi tới đích đã cạn năng lượng và nguồn lực.

Cơ chế thứ ba là tạo dữ liệu trước khi đưa ra quyết định lớn

Có một mentee từng nói với mình rằng: "Nếu biết chắc sẽ thành công thì em sẽ nghỉ việc ngay."

Mình hỏi lại: "Vậy điều gì khiến em chưa nghỉ?"

Bạn ấy cười rồi nói: "Vì em không biết mình có thành công không."

Thật ra đây là vòng lặp rất nhiều người mắc phải. Chúng ta nghĩ phải đủ tự tin rồi mới hành động. Nhưng thực tế lại ngược lại. Sự tự tin không sinh ra từ việc bạn nghĩ, bạn thích, bạn cảm nhận. Nó sinh ra từ dữ liệu thực tế, từ bằng chứng có thật. Chỉ khi bắt đầu nói chuyện với khách hàng, thử bán một dịch vụ - sản phẩm nhỏ, hoặc đưa chuyên môn ra thị trường và nhận những phản hồi đầu tiên, chúng ta mới biết điều gì thực sự hiệu quả và điều gì cần điều chỉnh.

Vinh Nguyễn cũng bắt đầu như vậy. Sau hơn 10 năm làm trong lĩnh vực nhân sự, bạn luôn giằng co giữa việc nghỉ việc để theo đuổi coaching hay tiếp tục công việc hiện tại vì trách nhiệm với gia đình. Thay vì đưa ra một quyết định cực đoan, Vinh chọn dành 90 ngày để kiểm chứng.

Trong thời gian đầu, Vinh xây dựng 1 kế hoạch đủ rõ để bắt đầu mà không phải đánh đổi sự ổn định của hiện tại. Vinh đã cùng mình định vị và từng bước đưa chuyên môn ra thị trường với những thử nghiệm nhỏ. Kết quả là bạn mở được lớp học đầu tiên, lọt Top 5 cuộc thi kinh doanh chuyên môn của cộng đồng Solo. Điều quan trọng nhất không phải là thành tích ấy, mà ở việc bạn đủ dữ liệu để biết mình đang đi đúng hướng trước khi đưa ra bất kỳ quyết định lớn nào.

Nhìn lại thì mình thấy chuyển hướng sự nghiệp chưa bao giờ là câu chuyện tìm đúng nghề. Đó là câu chuyện xây đúng cơ chế. Nếu nhìn sai tài sản, bạn sẽ nghĩ mình phải bắt đầu lại từ đầu. Nếu không chốt hướng, bạn sẽ dùng rất nhiều năng lượng chỉ để đứng giữa ngã ba. Nếu không tạo dữ liệu, bạn sẽ chờ rất lâu để có đủ tự tin.

Ba cơ chế này không đảm bảo mọi quyết định của bạn đều đúng, nhưng chúng giúp giảm rất nhiều những lần phải trả giá bằng thời gian, tiền bạc và sự tự tin. Và có lẽ, khi chúng ta càng trưởng thành, đó mới là điều quan trọng nhất.

Một sự nghiệp dự phòng không được xây dựng bằng sự liều lĩnh. Nó được xây dựng bằng những lựa chọn có chủ đích, những thử nghiệm đủ nhỏ để giảm rủi ro và một cơ chế đủ rõ để mỗi bước đi đều có cơ sở hơn bước trước