Đâu là mô hình sự nghiệp phù hợp với bạn trong kỷ nguyên hiện đại?

Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao thế hệ ba mẹ chúng ta thường gắn bó với một công ty cho đến ngày nghỉ hưu. Trong khi đó, ngày nay nhiều người làm việc từ xa, trở thành freelancer, sở hữu nhiều nguồn thu nhập, nhiều vai trò nghề nghiệp hoặc tự xây dựng doanh nghiệp dựa trên chính chuyên môn của mình.

Vậy điều gì đã khiến cách con người xây dựng sự nghiệp thay đổi mạnh mẽ đến vậy?

Thực ra, đây không phải là một trào lưu nhất thời hay xu hướng nghề nghiệp mới. Đó là kết quả của hơn một thế kỷ thay đổi trong cách con người nhìn nhận về công việc, giá trị cá nhân và con đường phát triển sự nghiệp.

Hãy cùng nhìn lại dòng lịch sử để hiểu chúng ta đang ở đâu và đâu có thể là mô hình phù hợp cho bạn trong vài năm tới nhé!

1. Career Ladder (1900–1970): Khi sự ổn định đến từ tổ chức

Sau hai cuộc Thế chiến, điều con người khao khát nhất là sự ổn định. Các tập đoàn lớn phát triển mạnh và đưa ra một lời hứa: Trung thành với tổ chức, bạn sẽ có một công việc lâu dài và một tuổi già an tâm.

Con đường sự nghiệp khi ấy đi theo 1 chiều tuyến tính và rất rõ ràng: Học → Đi làm → Thăng chức → Nghỉ hưu.

Thành công được đo bằng sự gắn bó với một tổ chức, vị trí đạt được và chế độ nhận được khi về già.

Ba mẹ tôi là minh chứng rõ nhất. Họ gần như làm việc ở một đơn vị suốt cả sự nghiệp, tích lũy thâm niên, tăng bậc lương rồi nghỉ hưu với chế độ ổn định. Đó là định nghĩa về một sự nghiệp thành công của cả một thế hệ.

Nhưng thế giới không đứng yên. Khi công nghệ phát triển, nền kinh tế thay đổi và tốc độ biến động của thị trường ngày càng nhanh hơn, mô hình leo từng bậc thang trong một tổ chức bắt đầu bộc lộ giới hạn để chuyển sang giai đoạn Spiral Career

2. Spiral Career (1970–1980): Khi năng lực cũ trở thành nền tảng cho chuyên môn mới

Khi máy tính cá nhân xuất hiện, nền kinh tế tri thức hình thành và luật chơi bắt đầu thay đổi. Kinh tế dịch vụ bùng nổ. Sức mạnh không còn nằm ở cơ bắp hay số giờ đứng máy, mà nằm ở "tri thức". Các công ty bắt đầu tái cấu trúc, giảm bớt các tầng nấc quản lý trung gian. Người lao động nhận ra: Chỉ đứng yên một chỗ và đợi thăng chức theo thâm niên là tự sát. Họ buộc phải liên tục học hỏi, mở rộng kỹ năng sang các mảng liên quan để giữ mình không bị đào thải.

Bản thân tôi cũng đi theo con đường đó. Tôi khởi đầu với công việc Sales, nơi học cách lắng nghe, thấu hiểu nhu cầu và tư vấn khách hàng. Sau đó, tôi học thêm kỹ năng viết - truyền thông để rèn luyện khả năng kể chuyện và xây dựng nội dung.

Nhận ra truyền thông chỉ là một phần của bức tranh lớn hơn, tôi tiếp tục học Marketing để hiểu hành vi khách hàng và xây dựng chiến lược Marketing. Mỗi lần dịch chuyển không phải là bắt đầu lại từ đầu, mà là mở rộng vốn nghề nghiệp bằng một lớp năng lực mới để bây giờ có thể nhìn rộng hơn bức tranh Thị trường Sale - Marketing

3. Boundaryless Career (1990): Khi biên giới nghề nghiệp biến mất

Khi bức tường Berlin sụp đổ, Liên Xô tan rã, bản đồ thế giới vẽ lại và mạng World Wide Web (Internet) chính thức ra đời. Làn sóng toàn cầu hóa cuốn phăng các ranh giới địa lý. Các tập đoàn bắt đầu làn sóng "Outsourcing" (thuê ngoài) sang các nước đang phát triển để tối ưu chi phí. Khái niệm "việc làm trọn đời" chính thức khai tử.

Lần đầu tiên trong lịch sử, nơi bạn làm việc không còn quan trọng bằng điều bạn có thể mang theo khi rời khỏi nơi đó. Từ đây Sự nghiệp không bị giới hạn trong một tổ chức, một ngành nghề hay một quốc gia. Lúc đó, tài sản lớn nhất là "năng lực mang theo được"; độc lập với tổ chức; linh hoạt cao.

Tôi khởi đầu với công việc Sales tại một công ty đào tạo tiếng Anh, sau đó chuyển sang Truyền thông – Marketing trong lĩnh vực giáo dục. Khi không còn bị giới hạn bởi một doanh nghiệp, tôi lựa chọn xây dựng con đường của riêng mình với vai trò chuyên gia khai phá tiềm năng con người để hướng nghiệp U45.

Từ Việt Nam, tôi có cơ hội đồng hành cùng học viên và khách hàng tại Anh, Mỹ, Úc, Pháp, Canada và Singapore…Nhìn lại, điều giúp tôi bước qua nhiều công ty, nhiều lĩnh vực và nhiều quốc gia không phải là chức danh hay nơi từng làm việc, mà là những năng lực có thể mang theo và tạo ra giá trị ở bất cứ đâu.

4. Protean Career (Giữa thập niên 1990): Khi con người tự định nghĩa thành công

Sau những cú sốc sa thải của làn sóng khủng hoảng kinh tế đầu thập niên 90, người lao động rơi vào khủng hoảng hiện sinh. Họ nhận ra tiền bạc và chức danh trị giá hàng chục năm cống hiến có thể biến mất sau một đêm nếu công ty phá sản. Con người bắt đầu quay vào bên trong và tự hỏi: "Ý nghĩa thực sự của cuộc sống là gì?".

Họ không muốn để các CEO định nghĩa họ là ai nữa. Chiếc la bàn thành công dịch chuyển từ "bên ngoài" (được xã hội công nhận) sang "bên trong" (sự thỏa mãn cá nhân và tự do tâm trí).

Sự nghiệp được dẫn dắt bởi chính các giá trị nội tại của cá nhân. Thành công được đo bằng sự tự do, hạnh phúc và phát triển bản thân chứ không phải bằng tiền tài hay địa vị.

Hãy tưởng tượng một kế toán đã làm nghề gần 20 năm, công việc ổn định nhưng sau một biến cố sức khỏe, họ bắt đầu học về dinh dưỡng để chăm sóc chính mình. Hành trình ấy dần trở thành một sứ mệnh giúp đỡ người khác. Lần đầu tiên, thành công không còn được đo bằng chức vụ, mà bằng cuộc sống họ thực sự muốn sống.

5. Portfolio Career (Cuối 1990 – Đầu 2000): Khi một thu nhập là chưa đủ

Bước sang những năm 2000, thị trường việc làm biến động khôn lường. Đối với người làm chuyên môn, việc đặt tất cả trứng vào một giỏ (làm cho 1 công ty) trở nên quá rủi ro. Thay vào đó, họ biến mình thành một "doanh nghiệp mini", sở hữu một danh mục các công việc khác nhau để vừa tăng thu nhập, vừa giảm rủi ro.

Một người không có một công việc full-time duy nhất, mà quản lý một "danh mục" các công việc/dự án khác nhau cùng một lúc để tạo ra nhiều nguồn thu nhập từ những hình thức tạo giá trị khác nhau.

Một nhân viên ngân hàng bắt đầu viết sách về tài chính cá nhân. Cuốn sách mở ra cơ hội giảng dạy, tư vấn, diễn thuyết và phát triển các khóa học. Từ một công việc duy nhất, họ dần xây dựng một danh mục sự nghiệp với nhiều hoạt động và nhiều nguồn thu nhập, tất cả đều dựa trên cùng một chuyên môn.

Đó cũng là điều tôi đang áp dụng. Khi sáng lập dự án Viết Hiểu Mình, thay vì chỉ cung cấp một dịch vụ duy nhất, tôi phát triển nhiều hình thức tạo giá trị từ cùng một chuyên môn như khóa học trực tuyến, chương trình mentor, ebook, workshop và các khóa học ghi hình. Mỗi sản phẩm phục vụ một nhu cầu khác nhau, nhưng đều xuất phát từ cùng một nền tảng chuyên môn.

6. Slash Career (2007): Khi một người có nhiều danh tính

Sự xuất hiện của smartphone và mạng xã hội khiến một chức danh không còn đủ để mô tả một con người. Steve Jobs bước lên sân khấu giới thiệu chiếc iPhone đầu tiên, Facebook mở cửa cho toàn thế giới, và Twitter bắt đầu len lỏi vào đời sống. Công nghệ kết nối lúc này cho phép một người thể hiện nhiều sở thích cá nhân sau giờ làm việc.

Quan niệm truyền thống "một nghề thì chín, còn hơn chín nghề" được nhìn nhận linh hoạt hơn. Xã hội bắt đầu nhìn nhận tích cực những con người đa tài, đa bản sắc, có nhiều vai trò nghề nghiệp khác nhau

Tôi cũng có 1 học viên làm HR , ngoài giờ làm, bạn vừa là nhà sáng tạo nội dung trên Blog xã hội và viết review phim cho 1 kênh Youtube, đồng thời mở lớp đào tạo về lớp học sự nghiệp. Những vai trò này cùng tồn tại và bổ trợ lẫn nhau, tạo nên một bản sắc nghề nghiệp đa chiều thay vì chỉ gắn với một chức danh duy nhất.

7. Solopreneur (2010 đến nay): Khi một cá nhân có thể vận hành cả một doanh nghiệp

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sức mạnh của cá nhân được giải phóng ở mức tối đa nhờ công nghệ. Sự xuất hiện của Điện toán đám mây, các công thức tự động hóa (No-code), và đặc biệt là Trí tuệ nhân tạo (AI) như ChatGPT, Midjourney đã thay đổi luật chơi. Trước đây, để mở một công ty, bạn thường cần một đội ngũ chuyên trách cho nhiều chức năng khác nhau như vận hành, kế toán, marketing hay chăm sóc khách hàng.

Ngày nay, một cá nhân với kiến thức chuyên môn, sở hữu laptop và kết nối Internet cùng các công cụ AI có thể vận hành một doanh nghiệp triệu đô mà không cần thuê một nhân viên nào. Đại dịch COVID-19 cũng đã đẩy nhanh xu hướng làm việc từ xa, khiến ranh giới văn phòng biến mất. Khát vọng tự do tối đa phối hợp với sức mạnh công nghệ đã khai sinh ra những "Nhà khởi nghiệp độc hành".

Trước đây, để vận hành doanh nghiệp, tôi cần một đội ngũ khoảng 7 người. Hôm nay tôi có thể tinh gọn bộ máy nhờ AI và các hệ thống tự động hóa. Hiện tại tôi tập trung nhiều hơn vào chuyên môn cốt lõi và chỉ cần một trợ lý nhưng vẫn phát triển hoạt động đào tạo và tư vấn hướng nghiệp cho học viên.

KẾT

Nếu nhìn lại hơn 100 năm qua, bạn sẽ thấy sự nghiệp đã dịch chuyển theo ba hướng rất rõ:

• Từ phụ thuộc vào tổ chức → làm chủ năng lực.

• Từ một công việc → nhiều cách tạo ra giá trị.

• Từ bán thời gian → xây dựng tài sản tri thức và thương hiệu cá nhân.

Mỗi mô hình đều được sinh ra để giải quyết một bài toán của thời đại. Vì vậy, không có mô hình sự nghiệp nào là tốt nhất. Chỉ có mô hình phù hợp nhất với bối cảnh xã hội và giai đoạn phát triển của chính mỗi người.

Người nhiều tài năng, tài lẻ thì phù hợp mô hình Slash Career với nhiều danh tính. Người áp lực kinh tế, gánh nặng gia đình thì chọn mô hình Portfolio Career với nhiều nguồn thu nhập

Còn với tôi, sự nghiệp của mình lấy trục lõi theo mô hình Protean Career: Coi sự nghiệp là một hành trình song hành giữa mưu sinh và tâm linh của Mưu sinh để tạo ra giá trị và nuôi dưỡng cuộc sống. Tâm linh để hiểu mình, sống đúng với giá trị của mình và đồng hành giúp người khác khai mở tiềm năng.

Ngoài ra tôi cũng lai thêm các mô hình Solopreneur để tự chủ tạo giá trị từ chuyên môn, và mô hình Spiral Career để không ngừng nâng cấp và đổi mới bản thân

Bởi cuối cùng, một sự nghiệp ý nghĩa không chỉ là cách chúng ta kiếm sống, mà còn là cách chúng ta sống là chính mình