5 yếu tố cần và đủ để người đi làm lâu năm chốt 1 hướng đi an toàn và đúng với mình

“Chị đã mất 5 năm nếm đủ mùi thất bại để hiểu ra rằng chỉ thích thôi chưa bao giờ là đủ”

Hôm vừa rồi mình và trợ lý có 1 buổi gặp gỡ với 1 chị cũng khá thân thiết trong cộng đồng. Sau 19 năm bị bào mòn bởi công việc, chị quyết định nghỉ việc. Chị tưởng rằng khoảng thời gian sau đó là cơ hội để sống cho những điều mình từng gác lại bằng việc làm những điều mình thích. Ấy vậy mà thực tế lại tặng chị liên hoàn “cú tát” khi chị liên tục thất bại và mất niềm tin vào chính mình.

Sau này chị mới nhận ra, vấn đề không nằm ở việc mình thích gì hay là nỗ lực tới đâu. Vấn đề là mình cần đánh giá đúng trước khi quyết định theo đuổi 1 hướng đi cụ thể.

Bởi để chọn một hướng sự nghiệp đáng để đầu tư 1-3 năm cuộc đời, cảm xúc thôi là chưa đủ. Nó cần được kiểm chứng bằng những bằng chứng thực tế từ chính bản thân, từ thị trường và từ bối cảnh cuộc sống hiện tại, với 5 yếu tố cụ thể như sau:

Yếu tố 1 - Lợi thế

Lợi thế bao gồm cả năng lực bẩm sinh, cách bạn tư duy tự nhiên, cách bạn xử lý vấn đề nhanh hơn người khác, và những việc bạn làm mà không cần quá nhiều nỗ lực vẫn đạt kết quả tốt. Nhưng quan trọng hơn, nó còn là toàn bộ kinh nghiệm nghề nghiệp và trải nghiệm đời sống cá nhân được hình thành trong suốt cuộc đời của bạn

Nếu không nhận diện đúng lợi thế, bạn có thể sẽ bỏ lỡ tiềm năng và rơi vào tình trạng bắt đầu lại từ đầu thay vì tận dụng những gì đã tích lũy suốt những năm sống trong toàn bộ cuộc đời của mình. Điều này khiến hành trình chuyển hướng trở nên dài hơn, rủi ro hơn và dễ bỏ cuộc hơn.

Ngược lại, khi hiểu rõ lợi thế của mình, bạn không cần đổi nghề theo nghĩa cắt đứt quá khứ, mà là dịch chuyển sang một hướng mới có thể tận dụng lại toàn bộ nền tảng cũ. Khi đó, kinh nghiệm không bị lãng phí mà trở thành lợi thế cạnh tranh thật sự trong con đường tiếp theo.

Yếu tố 2 - Quan sát rủi ro

Hầu hết mọi người đều bị thu hút bởi cơ hội, nhưng những người có kinh nghiệm thường nhìn vào rủi ro trước. Bởi vì cơ hội giúp bạn nhìn thấy mặt sáng của một con đường, còn rủi ro giúp bạn nhìn thấy cái giá phải trả nếu quyết định sai.

Mình từng trò chuyện với 1 chị làm bảo trì thiết bị công nghiệp gần 20 năm. Sau nhiều lần suy nghĩ, chị quyết định học tiếng Anh để chuyển sang làm phiên dịch kỹ thuật vì thấy công việc này có tương lai hơn và tận dụng được vốn chuyên môn cũ.

Nếu chỉ nhìn vào cơ hội, đây là một hướng khá hợp lý. Nhưng khi đánh giá dưới góc độ rủi ro, câu chuyện lại khác.

Để đạt trình độ đủ làm việc chuyên nghiệp, chị có thể phải mất 3-5 năm học tập và tích lũy kinh nghiệm (hoặc hơn tùy trình độ học lực mỗi người lại có rủi ro khác). Trong khoảng thời gian đó, thị trường dịch thuật tiếp tục thay đổi rất nhanh dưới tác động của AI. Điều này đồng nghĩa với việc khi chị vừa đủ năng lực để tham gia thị trường thì quy mô cơ hội đã nhỏ hơn trước rất nhiều.

Chưa kể, chị vẫn đang xây dựng một nghề phụ thuộc vào việc được doanh nghiệp thuê. Nếu đến tuổi 45-50 xảy ra cắt giảm nhân sự hoặc nhu cầu tuyển dụng suy giảm, chị có thể lại đứng trước một vòng lặp mới: tiếp tục đi tìm một công việc khác để làm thuê. Rủi ro ở đây là bỏ ra nhiều năm xây dựng 1 hướng đi nhưng cuối cùng vẫn không tạo được 1 vị thế đủ chủ động trong tương lai.

Vì vậy rủi ro lớn nhất không phải là thất bại, mà là đi sai hướng quá lâu nhưng không biết mình đang đi sai. Mỗi năm trôi qua trên 1 con đường không phù hợp đều khiến chi phí cơ hội ngày càng lớn hơn. Đến khi nhận ra vấn đề, bạn không chỉ mất thời gian mà còn mất luôn nhiều lựa chọn khác từng có thể bắt đầu sớm hơn.

Yếu tố 3 - Phân tích thị trường

Đây là nơi rất nhiều người gặp khó khăn khi chuyển hướng sự nghiệp. Bởi nhiều người thường bắt đầu bằng câu hỏi "Tôi muốn làm gì?" thay vì câu hỏi "Thị trường đang cần điều gì ở tôi?".

Bạn có thể thích rất nhiều thứ nhưng không phải lúc nào thị trường cũng trả tiền cho những điều ấy. Thứ thị trường trả tiền là những giá trị bạn tạo ra. Nếu điều bạn muốn làm không giải quyết được vấn đề nào đủ quan trọng, sẽ rất khó để tạo ra thu nhập ổn định dù bạn có đam mê đến nhường nào.

Câu chuyện của người chị ở đầu bài viết chính là 1 minh chứng cho tiêu chí này. Đó là lý do bạn có thể rất giỏi chuyên môn, dành nhiều năm học thêm kỹ năng mới nhưng vẫn không tạo được kết quả.

Lý do không phải bạn thiếu cố gắng hay không đủ giỏi, mà nằm ở việc bạn đang đầu tư vào thứ thị trường chưa cần hoặc không còn cần nữa. Khi đó, năng lực vẫn có thể tăng lên nhưng giá trị kinh tế lại không được đảm bảo.

Đó là lý do trước khi chọn một hướng đi, bạn cần hiểu rõ thị trường đang thiếu điều gì, doanh nghiệp đang trả tiền cho điều gì và khách hàng thực sự cần điều gì, bằng chứng ở đâu, độ cấp bách và bức bí cao hay thấp, độ chi trả tiền của thị trường đó đang thắt chặt hay mở rộng,... Càng nhìn rõ khoảng giao nhau giữa năng lực của bản thân và nhu cầu thị trường, xác suất đi đúng hướng của bạn càng cao.

Yếu tố 4 - 5 tiêu chí cốt lõi của con người bạn

Đây là yếu tố giúp phân biệt giữa công việc bạn có thể làm và công việc bạn có thể gắn bó lâu dài. Bởi vì có rất nhiều người bỏ nghề không phải do làm không được, mà do họ không còn muốn tiếp tục sau vài năm nỗ lực nữa.

Nói tới đây mình lại nhớ 1 mentee từng rất giỏi chuyên môn, khi chuyển hướng chị đã tận dụng được kinh nghiệm cũ nhưng vì chọn sai vị trí và vai trò làm việc mà vẫn cạn năng lượng như thường.

Chị là người có xu hướng muốn được ghi nhận, thấy mình có ảnh hưởng và có vị trí nhất định trong tập thể.

Nhưng công việc lại là dạng vai trò ít cơ hội thể hiện, ít tương tác và gần như không có không gian để được nhìn thấy đúng nghĩa. Điều đó khiến chị rơi vào trạng thái hụt hẫng, Sau vài năm, cảm giác chán nản tích tụ dần, và chị buộc phải dừng lại để tìm một hướng khác phù hợp hơn.

Rủi ro ở đây không phải là thất bại nghề nghiệp, mà là đi vào một vai trò không phù hợp với con người mình trong thời gian đủ dài để tạo ra sự mệt mỏi và muốn rời bỏ.

Tuy nhiên có 1 vấn đề là những mâu thuẫn bên trong này hiếm khi xuất hiện ngay từ đầu. Khi mới bắt đầu, mọi thứ đều mới mẻ nên chúng ta thường không nhận ra. Chỉ sau vài năm làm việc, cảm giác chán nản, mất động lực hoặc muốn nhảy hướng liên tục mới bắt đầu xuất hiện. Lúc đó chi phí để thay đổi đã lớn hơn rất nhiều.

Đó là lý do cần xác định rõ những tiêu chí cốt lõi quan trọng nhất của bản thân trước khi lựa chọn. Những tiêu chí này đóng vai trò như hàng rào lọc cuối cùng, giúp bạn tránh bước vào một con đường mà sau này phải trả giá bằng nhiều năm loay hoay để quay đầu.

Yếu tố 5 - Lựa chọn chiến lược

Đây là phần thường bị đánh giá thấp nhất nhưng lại quyết định khả năng thành công của 1  người. Bởi vì cùng một hướng đi, người này thành công còn người khác thất bại không hẳn vì năng lực khác nhau mà vì chiến lược khác nhau.

Có thể bạn nghĩ rằng chỉ cần chọn đúng nghề là đủ. Nhưng thực tế, mỗi người đang đứng ở một bối cảnh khác nhau: Có người đang có công việc ổn định, người đang chịu áp lực tài chính, người có nhiều thời gian học tập, người phải chăm sóc gia đình và chỉ có vài giờ mỗi tuần cho kế hoạch mới, người đang có tiềm lực và nội lực khác nhau….

Chính vì vậy, cùng một con đường nhưng sẽ có những chiến lược hoàn toàn khác nhau:

- Có người nên xây nghề tay trái trước rồi mới chuyển đổi.

- Có người nên tận dụng mạng lưới quan hệ sẵn có.

- Có người nên ưu tiên tạo dòng tiền trước khi mở rộng cơ hội dài hạn.

Không có chiến lược đúng cho tất cả mọi người, chỉ có chiến lược phù hợp với mùa sự nghiệp mà bạn đang đứng ở đó.

Tuy nhiên, không phải tiêu chí nào cũng có giá trị ngang nhau. Mỗi người sẽ có những yếu tố ưu tiên khác nhau, và trong từng giai đoạn cuộc đời, mức độ quan trọng của mỗi tiêu chí cũng thay đổi. Có người đặt thị trường và thu nhập lên hàng đầu, có người lại ưu tiên sự phù hợp về con người và năng lượng dài hạn, có người coi trọng mức độ rủi ro thấp hơn tất cả các yếu tố khác.

Vì vậy, khi đánh giá một hướng đi, cần gán trọng số khác nhau cho từng tiêu chí để đưa ra một kết luận cuối cùng có tính thực tế. Chính cách nhìn này giúp bạn tránh được việc chọn theo cảm tính và thay vào đó là một quyết định có sự rõ ràng hơn.

Đến đây, chắc hẳn bạn cũng thắc mắc: Vậy khi chốt được 1 hướng rồi thì những hướng còn lại thì phải bỏ đi hay sao? Không nhất thiết phải bỏ đi, bởi chúng có thể trở thành tài sản bổ trợ, kỹ năng hỗ trợ hoặc phương án dự phòng trong tương lai. Nhưng chỉ khi có 1 hướng chính đủ rõ ràng, bạn mới tránh được tình trạng đứng giữa quá nhiều lựa chọn và không bao giờ đi đủ xa trên bất kỳ con đường nào.

Nếu bạn cũng đang đứng giữa nhiều lựa chọn và muốn chốt cho mình một hướng đi rõ ràng hơn thay vì thử sai thêm vài năm nữa, bạn có thể dựa vào 5 yếu tố lợi thế - rủi ro - thị trường -  chiến lược - tiêu chí cốt lõi để sàng lọc lại toàn bộ hướng đi của mình.

Còn nếu muốn có một góc nhìn rõ hơn cho chính trường hợp của mình, có thể để lại bình luận bên dưới để được phân tích sâu theo bối cảnh cá nhân nhé!